Podstawowe narzędzia
Tradycyjny zestaw narzędzi wikliniarza jest prosty i od dziesięcioleci niemal niezmieniony. Do rozpoczęcia pracy wystarczy kilka przedmiotów:
Szydło wikliniarskie (kolec)
Metalowy pręt zakończony stożkowo, osadzony w drewnianej rękojeści. Służy do otwierania szczelin między żebrami i wątkami, przez które przeprowadzany jest nowy pręt. Szydło jest najważniejszym narzędziem przy wykańczaniu krawędzi i naprawie ewentualnych błędów podczas plecenia.
Nóż lub sekator
Do przycinania końcówek żeber i wątków. Ważne, by ostrze było ostre – stępione narzędzie szarpie włókna wikliny i niszczy powierzchnię splotu. Wielu wikliniarzy używa noża z krótkim, mocnym ostrzem, który umożliwia cięcie pod kątem.
Miara i szablony
Metr lub przymiar do kontrolowania wymiarów i symetrii kosza podczas pracy. Szablony – zazwyczaj drewniane lub metalowe kołki wbijane w deskę roboczą – pomagają utrzymać jednakowy odstęp między żebrami dna i zapewniają równy kształt podstawy.
Deska robocza
Płaska powierzchnia z możliwością wbijania szpilek lub kołków. Typowa deska robocza wikliniarza ma otwory lub rowki rozmieszczone w regularnych odstępach, umożliwiające przymocowanie żeber dna przed rozpoczęciem plecenia ścian.
Łupaczka (opcjonalna)
Metalowe narzędzie z podwójnym ostrzem lub rozwidleniem do obierania kory z pędów wiklinowych. Używana przy produkcji wikliny białej. Gotowane pędy są przeciągane przez rozwidlenie, które ściąga korę, pozostawiając jasne, gładkie drewno.
Naczynie do moczenia
Długie koryto, rynna PVC lub szczelnie zamknięty pojemnik wystarczający do zamoczenia pędów w całości. Wiklina musi być pokryta wodą na całej długości, inaczej końcówki schnące na powietrzu będą pękać przy pleceniu.
Etap 1 – Przygotowanie dna
Praca nad każdym koszem zaczyna się od wykonania dna. Jego konstrukcja zależy od planowanego kształtu wyrobu.
Przy okrągłym dnie typowym dla większości koszy użytkowych stosuje się tzw. krzyż denny: cztery lub sześć grubszych prętów układanych parami prostopadle, a następnie splatanych kilkoma rzędami wątku, który je usztywnia i rozsuwa na właściwą odległość. Gdy dno osiągnie żądaną średnicę, żebra są wyginane ku górze, tworząc podstawę ścianek.
Przy prostopadłościennych koszach dno tworzy się na szablonie z kołkami.
Proporcja: Grubość prętów żebrowych dna powinna być wyraźnie większa od grubości wątku – stosunek ok. 2:1 lub 3:1. Zbyt cienkie żebra przy stosunkowo grubym wątku skutkują zniekształconym, niestabilnym dnem.
Etap 2 – Podnoszenie ścianek (ustawianie żeber)
Po wykonaniu dna żebra pionowe są moczone (jeśli zdążyły wyschnąć) i wyginane pod kątem prostym lub lekko do wewnątrz, w zależności od pożądanego kształtu kosza. Ustawienie żeber jest etapem krytycznym – błędy popełnione tutaj będą widoczne na całej wysokości ścianek.
Żebra są tymczasowo utrzymywane przez pierwszą „obejmę" – kilka rzędów wątku wokół podstawy, które stabilizują ich pozycję przed kontynuacją plecenia.
Etap 3 – Plecenie ścianek
To najdłuższy etap, w którym nowy wątek jest przeplatany między żebrami pionowymi wybraną techniką splotów. Nowe pręty wątku są wprowadzane, gdy poprzedni się kończą – złączenie powinno wypadać za żebrem, tak by nie było widoczne z zewnątrz.
Podczas plecenia ścianki regularnie sprawdza się:
- Równomierność odstępów między żebrami
- Pionowość lub właściwy kąt pochylenia ścianki
- Jednakową gęstość splotu na całym obwodzie
Etap 4 – Wykończenie krawędzi
Górna krawędź kosza musi zostać starannie wykończona – zapobiega to rozpleceniu się ścianek i nadaje wyrobowi ostateczny kształt. Najczęstsze techniki wykończeniowe opisano w artykule o splotach wiklinowych.
Przed wykończeniem żebra są skracane do odpowiedniej długości (zazwyczaj ok. 15–20 cm ponad ostatnim rzędem wątku) i namaczane, aby nie pękały podczas wyginania.
Etap 5 – Uchwyty i okucia (opcjonalnie)
Większe kosze użytkowe wymagają uchwytów. Wykonuje się je z grubszych prętów wyginanych w łuk i mocowanych do ścianki za pomocą owijania cieńszą wikliną lub skórzanym rzemykiem. Metalowe okucia – kółka, zawiasy – stosowane są przy koszach służących jako pojemniki z pokrywą.
Dalsze zasoby
Zdjęcia dokumentujące pracę wikliniarzy dostępne są w zbiorach Wikimedia Commons – Basket making.