Surowiec – wierzba wiciowa
Podstawowym surowcem w polskim koszykarstwie jest wierzba wiciowa (Salix viminalis L.). Roślina ta wytwarza długie, smukłe, jednoroczne pędy o grubości od kilku milimetrów do około 1–1,5 cm u nasady. Elastyczność i zwartość drewna sprawia, że pędy te doskonale nadają się do plecenia.
Inne gatunki wierzb – w tym Salix purpurea – są również stosowane w wikliniarstwie, jednak S. viminalis jest zdecydowanie najczęściej uprawiana na cele rzemieślnicze w Polsce.
Regiony uprawy w Polsce
Wiklina jest uprawiana w kilku rejonach Polski, gdzie tradycja koszykarska przetrwała do dziś. Do najważniejszych należą:
- Okolice Nowego Tomyśla (Wielkopolska) – jeden z największych ośrodków plecionkarstwa wiklinowego w Polsce, z tradycją sięgającą co najmniej XIX wieku. Nowy Tomyśl jest rozpoznawany jako „stolica wikliny".
- Nadwiślańskie gminy Mazowsza – tereny zalewowe sprzyjają uprawie wierzby. Rudnik nad Sanem (woj. podkarpackie) to kolejny znany ośrodek.
- Okolice Krakowa i Pogórza – mniejsza, lecz udokumentowana tradycja wyrobu koszy ze względu na dostępność surowca nad Wisłą i Dunajcem.
Termin zbioru
Jakość pędów wiklinowych zmienia się w ciągu roku. Wyróżnia się dwa główne terminy zbioru:
Zbiór jesienny (październik – listopad)
Przeprowadzany po opadnięciu liści, gdy roślina wchodzi w stan spoczynku zimowego. Pędy zebrane jesienią mają wyższy udział substancji garbnikowych, co sprzyja trwałości wyrobu i ciemniejszej barwie, gdy wiklina jest przetwarzana z korą.
Zbiór wczesnowiosenny (luty – marzec)
Przed ruszeniem soków wiosennych. Pędy zebrane w tym czasie są bardziej podatne na łatwe obieranie kory i dają jaśniejszy, bielszy materiał po bieleniu.
Zbioru dokonuje się przez ścinanie pędów tuż nad ziemią, pozostawiając karpy do dalszego odrostu. Prawidłowo pielęgnowane zarośla wiklinowe mogą być użytkowane przez wiele lat.
Wiklina biała i korowa
W zależności od sposobu przetworzenia po zbiorze, wiklinę dzieli się na dwa podstawowe rodzaje:
Wiklina korowa
Pędy są suszone z zachowaną korą. Uzyskiwany materiał ma naturalne barwy – beżowe, brązowożółte lub szarawe, zależnie od gatunku i warunków wzrostu. Wiklina korowa jest łatwiejsza w przechowywaniu i uznawana za surowiec do bardziej rustikalnych wyrobów.
Wiklina biała
Pędy są gotowane lub moczono w wodzie, a następnie obierane ze skóry przy użyciu specjalnego narzędzia zwanego łupaczką. Gotowany materiał łatwo oddaje korę. Po obieraniu i wysuszeniu uzyskuje się charakterystyczną jasną, kremową barwę. Wiklina biała jest surowcem do wyrobów delikatniejszych i estetyczniejszych.
Suszenie
Po zbiorze pędy są sortowane według grubości i długości, wiązane w snopki i suszone w miejscu przewiewnym. Suszenie trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od warunków pogodowych. Właściwie wysuszona wiklina jest twarda i łamliwa – to normalna cecha surowca przed moczeniem.
Przechowywana w suchym miejscu, zachowuje przydatność przez kilka lat.
Moczenie przed pleceniem
Przed przystąpieniem do pracy wiklinę moczy się w zimnej wodzie, aby przywrócić jej elastyczność. Czas moczenia zależy od grubości pędów i ich stanu:
- Cienkie pędy (do 4–5 mm): zazwyczaj od kilku godzin do jednej doby
- Grubsze pręty (powyżej 7–8 mm): mogą wymagać moczenia przez dwie lub trzy doby
Po wyjęciu z wody wiklinę należy owinąć wilgotnym materiałem i odczekać jeszcze kilkanaście minut, aby wilgoć równomiernie przeniknęła do całego przekroju pędu. Zbyt krótkie moczenie skutkuje pękaniem materiału podczas plecenia.
Kontrola jakości surowca
Przed rozpoczęciem pracy warto sprawdzić kilka właściwości pędów:
- Elastyczność – prawidłowo namoczony pęd można zgiąć pod kątem 90° bez pęknięcia
- Jednolitość – pędy o podobnej grubości dają równą strukturę splotu
- Brak uszkodzeń – pędy z widocznymi pęknięciami lub plamami gnilnymi osłabiają strukturę kosza
Zewnętrzne źródła informacji
Galerie zdjęć dokumentujące różne etapy przygotowania surowca dostępne są w zasobach Wikimedia Commons – Salix viminalis.