Elementy konstrukcyjne kosza
Zanim omówione zostaną poszczególne sploty, warto rozróżnić dwa podstawowe elementy konstrukcyjne każdego wiklinowego wyrobu:
- Żebra (pręty pionowe) – tworzą szkielet kosza. W większości wyrobów są to grubsze, mniej elastyczne gałązki, które wyznaczają kształt i wymiary.
- Wątek (pręty poziome) – cienkie, elastyczne gałązki, które są przeplatane między żebrami i tworzą ścianki kosza.
Właściwy stosunek grubości żeber do wątku jest jednym z pierwszych zagadnień, z którym mierzy się każdy zaczynający pracę z wikliną.
Splot prosty (angielski)
Jest to najczęściej stosowana i najłatwiejsza technika. Wątek przeplatany jest naprzemiennie: raz przed żebrem, raz za żebrem, tworząc regularny wzór szachownicy.
Właściwości
- Równomierne rozłożenie naprężeń w całej ściance kosza
- Dobra wytrzymałość przy regularnym użytkowaniu
- Estetyczny, symetryczny wzór powierzchni
Zastosowanie
Kosze ogrodowe, kuchenne, kosze na pranie. Odpowiedni dla wikliniarzy na każdym poziomie zaawansowania.
Uwaga praktyczna: Przy splocie prostym ważne jest, żeby kolejne rzędy wątku zaczynały się po przeciwnej stronie żebra niż rząd poprzedni. Inaczej wzór się nie tworzy.
Splot skośny (diagonalny)
Wątek przeplatany jest co dwa lub więcej żeber naraz, przesuwając się o jedno żebro w każdym kolejnym rzędzie. W efekcie na powierzchni kosza pojawiają się ukośne linie lub romboidalne wzory.
Właściwości
- Dekoracyjny wzór ukośnych pasów lub rombów
- Większa elastyczność ścianki w porównaniu ze splotem prostym
- Wymaga precyzyjniejszego prowadzenia wątku
Zastosowanie
Kosze ozdobne, tace, wyroby przeznaczone do ekspozycji. Warianty splotu skośnego są charakterystyczne dla wyrobów z okolic Rudnika nad Sanem.
Splot spiralny (okrągły)
Stosowany przede wszystkim przy wyrabianiu okrągłych den oraz koszy bez wyraźnego „dołu" i „góry". Wątek biegnie nieprzerwanie spiralnie wokół żeber, bez wyraźnych rzędów. Wymaga nieparzystej liczby żeber, aby wzór poprawnie się kształtował.
Właściwości
- Brak widocznych szwów ani miejsc zmiany rzędów
- Równomierne naprężenie w całym obwodzie
- Technicznie bardziej wymagający od splotów rzędowych
Zastosowanie
Dna koszy, kosze owalne i okrągłe o jednolitej strukturze. Wariant stosowany w tradycyjnych koszach chlebowych.
Splot strzałkowy (chase weave)
Dwa wątki prowadzone są jednocześnie, każdy w tym samym kierunku, zaczynając od różnych punktów. W efekcie jeden dogania drugi, a wzór przypomina strzałki lub fale.
Właściwości
- Gęstsza i mocniejsza struktura ścianki niż przy splocie prostym
- Widoczny wzór dwupasmowy nadający wyrobowi charakter
- Dobra technika do pracy z cienką wikliną
Wykończenie krawędzi
Niezależnie od zastosowanego splotu, każdy kosz wymaga wykończenia górnej krawędzi. Najczęstsze metody w polskim koszykarstwie to:
- Warkocz czteropędowy – żebra są wyginane i splatane parami, tworząc gruby, trwały warkocz wzdłuż krawędzi
- Owijanie – krawędź jest owijana dodatkowym wątkiem, który mocuje żebra i nadaje wyrobowi estetyczny wygląd
- Proste podwijanie – żebra są po prostu podginane i wplatane z powrotem w ścianki kosza; technika szybka, odpowiednia dla wyrobów użytkowych
Dodatkowe źródła
Szczegółowe opisy technik splatania dostępne są m.in. w zasobach Wikimedia Commons w kategorii Basket weaving, gdzie zgromadzono zdjęcia i ilustracje dokumentujące różne tradycje plecionkarskie na świecie.